NGHỊCH LÝ CỦA CÁI TÔI
12/02/2026 - 20:20
Lượt xem: 4 lượt
Có một câu nói từng khiến tôi giật mình: “Chúng ta đánh giá người khác qua hành vi của họ, nhưng lại đánh giá bản thân qua ý định của mình.”
Nghe qua tưởng chừng đơn giản, nhưng nếu suy ngẫm kỹ, đây chính là một trong những gốc rễ lớn nhất của của hiểu lầm và xung đột trong đời sống.
Chúng ta thường mặc định mình sống với một "thiện ý". Khi ta lỡ lời hay gây tổn thương ai đó, ta lập tức giương lên tấm khiên bào chữa: “Tôi đâu có cố ý”, “Tình thế bắt buộc tôi phải làm vậy”. Ta tha thứ cho mình rất nhanh vì ta thấu hiểu lý do bên trong của mình.
Nhưng trớ trêu thay, ta lại hiếm khi dành sự thấu hiểu đó cho người khác. Khi ai đó hành xử không như mong đợi, ta lập tức nhìn vào kết quả trước mắt và dán lên họ những cái nhãn lạnh lùng: vô tâm, ích kỷ, thiếu đạo đức. Ta kết tội hành vi của họ mà quên mất rằng, có thể họ cũng đang có những "thiện ý" vụng về hoặc những nỗi khổ tâm chưa thể nói ra.
Lăng kính méo mó của bản ngã
Đạo Phật gọi trạng thái này là Vô minh. Vô minh không phải là kém thông minh, mà là không nhìn thực tại đúng bản chất của nó. Ta nhìn thế giới bằng đôi mắt thiên kiến, qua lăng kính méo mó của cái Tôi: những tổn thương cũ, những định kiến ngầm và nhu cầu được tự tôn.
Chính lăng kính này tạo ra một ‘tiêu chuẩn kép’ đầy bất công:
Từ phán xét sang quán chiếu
Thực ra, đằng sau một hành vi khó ưa thường là một tâm hồn đang bất an, sợ hãi, đầy thương tổn hoặc một sự hiểu lầm. Khi ta chỉ nhìn hành vi – phần nổi mà không thấy được nỗi khổ - phần chìm, trái tim ta sẽ đóng lại. Không có Hiểu thì không thể có Thương.
Điều này không có nghĩa là ta dung túng cho cái sai hay để người khác chà đạp mình. Sự bao dung không đồng nghĩa với dễ dãi. Nó có nghĩa là ta học cách tách rời hành vi ra khỏi con người: thấy việc sai mà không vội kết án toàn bộ con người ấy.
Đây chính là bước chuyển quan trọng trong thái độ sống – thay thói quen phán xét bằng năng lực quán chiếu.
Thay vì vội vã hỏi: “Tại sao họ lại tệ như vậy?”, hãy quay về hỏi tâm mình: “Điều gì trong tôi đang bị chạm tới?”.
Nhiều khi cơn giận dữ của ta không đến từ hành động của người khác, mà đến từ việc cái tôi của ta bị đe dọa: nhu cầu được tôn trọng, được công nhận, được đúng. Nếu không nhận diện được điều này, ta sẽ mãi đổ lỗi ra bên ngoài, trong khi gốc rễ khổ đau vẫn nằm nguyên trong tâm mình.
Tâm an lạc không đến từ việc bắt cả thế giới phải hành xử theo ý mình, mà đến từ việc ta đủ tỉnh thức để nhận diện những chuyển động của nội tâm. Khi thấu hiểu chính mình, ta tự nhiên sẽ bớt khắt khe với người khác.
Đến một lúc nào đó, khi lớp bụi của bản ngã lắng xuống, bạn sẽ nhận ra rằng:
(Mai Ly)
Nghe qua tưởng chừng đơn giản, nhưng nếu suy ngẫm kỹ, đây chính là một trong những gốc rễ lớn nhất của của hiểu lầm và xung đột trong đời sống.
Chúng ta thường mặc định mình sống với một "thiện ý". Khi ta lỡ lời hay gây tổn thương ai đó, ta lập tức giương lên tấm khiên bào chữa: “Tôi đâu có cố ý”, “Tình thế bắt buộc tôi phải làm vậy”. Ta tha thứ cho mình rất nhanh vì ta thấu hiểu lý do bên trong của mình.
Nhưng trớ trêu thay, ta lại hiếm khi dành sự thấu hiểu đó cho người khác. Khi ai đó hành xử không như mong đợi, ta lập tức nhìn vào kết quả trước mắt và dán lên họ những cái nhãn lạnh lùng: vô tâm, ích kỷ, thiếu đạo đức. Ta kết tội hành vi của họ mà quên mất rằng, có thể họ cũng đang có những "thiện ý" vụng về hoặc những nỗi khổ tâm chưa thể nói ra.
Lăng kính méo mó của bản ngã
Đạo Phật gọi trạng thái này là Vô minh. Vô minh không phải là kém thông minh, mà là không nhìn thực tại đúng bản chất của nó. Ta nhìn thế giới bằng đôi mắt thiên kiến, qua lăng kính méo mó của cái Tôi: những tổn thương cũ, những định kiến ngầm và nhu cầu được tự tôn.
Chính lăng kính này tạo ra một ‘tiêu chuẩn kép’ đầy bất công:
- Khi người khác nổi nóng, ta phán xét đó là bản tính hung hăng.
- Khi chính mình nổi nóng, ta biện minh đó là do hoàn cảnh áp lực.
- Khi người khác im lặng, ta quy kết họ lạnh lùng, vô cảm.
- Khi chính mình im lặng, ta lại cho rằng mình đang cần không gian chữa lành.
Từ phán xét sang quán chiếu
Thực ra, đằng sau một hành vi khó ưa thường là một tâm hồn đang bất an, sợ hãi, đầy thương tổn hoặc một sự hiểu lầm. Khi ta chỉ nhìn hành vi – phần nổi mà không thấy được nỗi khổ - phần chìm, trái tim ta sẽ đóng lại. Không có Hiểu thì không thể có Thương.
Điều này không có nghĩa là ta dung túng cho cái sai hay để người khác chà đạp mình. Sự bao dung không đồng nghĩa với dễ dãi. Nó có nghĩa là ta học cách tách rời hành vi ra khỏi con người: thấy việc sai mà không vội kết án toàn bộ con người ấy.
Đây chính là bước chuyển quan trọng trong thái độ sống – thay thói quen phán xét bằng năng lực quán chiếu.
Thay vì vội vã hỏi: “Tại sao họ lại tệ như vậy?”, hãy quay về hỏi tâm mình: “Điều gì trong tôi đang bị chạm tới?”.
Nhiều khi cơn giận dữ của ta không đến từ hành động của người khác, mà đến từ việc cái tôi của ta bị đe dọa: nhu cầu được tôn trọng, được công nhận, được đúng. Nếu không nhận diện được điều này, ta sẽ mãi đổ lỗi ra bên ngoài, trong khi gốc rễ khổ đau vẫn nằm nguyên trong tâm mình.
Tâm an lạc không đến từ việc bắt cả thế giới phải hành xử theo ý mình, mà đến từ việc ta đủ tỉnh thức để nhận diện những chuyển động của nội tâm. Khi thấu hiểu chính mình, ta tự nhiên sẽ bớt khắt khe với người khác.
Đến một lúc nào đó, khi lớp bụi của bản ngã lắng xuống, bạn sẽ nhận ra rằng:
- Người khác không phải là kẻ thù, họ có thể là người thầy giúp ta hiểu mình hơn, bản thân họ cũng đang vật lộn với khổ đau riêng, giống như ta.
- Thiện ý của ta không mặc nhiên biến ta thành người đúng.
- Và sự bình yên thật sự bắt đầu khi ta học cách đứng về phía sự thật, thay vì cố sống chết bảo vệ cái tôi của mình.
(Mai Ly)
- 4 lượt
